Birgo

NIS
09
KURAN RİSALESİ 2 -Ömer Faruk KARATAŞ

KURANA DAİR BAZI ESERLER VE DEĞERLENDİRMELERİ

 Nüzülünden günümüze sürekli oluşan Kuran ve Tefsir Külliyatı geçen asırda daha bir hız kazanmış, ciddi anlamda sistematik, akademik, analitik ve metodolojik kalitesi yüksek tahkik ve tenkit ağırlıklı eserler telif edilmeye, Kuranın hayata, zamana, durumlara göre  beliren değişik yansımalarının, ilmi-fikri araştırma ve açılımlarının ustaca değerlendirmeye alındığı, müstakil ya da ansiklopedik metod, sözlük, kavram-konu tahlil ve araştırmaları, giriş, kılavuz-rehber vs. tarzında eserlerin yazıldığı bir  ortamdayız. Aşağıda bazılarına dair düşüncelerimi paylaşmaya çalıştığım bu eserlerden bigane kalmamanızı, gereksiz işler ve meşguliyetlere ayırdığımız kıymetli zamanımızı bu alana ayırmamızı, Kuran yolculuğumuzda kolaylıklar yaşamımızı dilerim.

 

Kuran Ansiklopedisi-Süleyman ATEŞ, Yeni Ufuklar Neşriyat

Türkiyenin ilahiyat alanında medar-ı iftiharlarından, hocaların hocası tabir edilen azimli ve çok yönlü allamelerinden muhterem Süleyman ATEŞ hocanın telif eseri olan Kuran Ansiklopedisiyle ilgili acizane bir değerlendirmemi sunmak istiyorum.

 İlk yayınlandığı ve yanılmıyorsam STV’de tanıtıldığı gün heyecanlanmış, aman Allahım 30 cilt Kuran Ansiklopedisi... Hemen almalı ve bir an önce başlamalı, tam bir Kuran kurdu olmalıyım dediğimi ve hatırlayamadığım birçok duygu yaşadığımı hatırlıyorum. Ama ta o zamandan beri bir türlü alıp okuyamadığım, araya başka eserleri okumaktan sıra bulamadığım bu eser elimin altında şimdi. Lakin o heyecandan ve neşeden pek bir şey kalmamış olarak elimde. Çünkü...

 1. Konuların bazıları hiç de Kurani değilken, Kurani birçok kavram es geçilmiş;

 2. Konu ve kavramların muhtevasındaki gelişigüzellik, kolaycılık, derleme ve gayet basit anlamlandırma ve değerlendirmeler;

 3. Akademik ve sistematik değil;

 4. Birkaç eserde daha tertipli, ilmi, akademik, sistematik ve ciddi biçimde ele alınabilen ve birçok Kuran araştırmalarında örnekleri görülen başarının uzağında kalınışı;

 5. Gerek tercih edilen kavramların başlık-alt başlık tertibinde gerek bilgilendirmelerinde öncelikler iyi tespit edilmemiş ve bir karmaşıklık ortaya çıkmış;

 6. Gerek toplam olarak ve buna bağlı zaten konularda kullanılması açısından kaynak kısırlığı ve yetersizliği;

 7. Müellifinin sair eserlere muhtaç etmeyecek bir eser dediği ve iddia ettiği halde tersine diğerlerine ihtiyaç bırakıcı hatta mecbur kılıcı durumu;

 8. İyi tahkik edilmemiş olduğu halde ve hatta yanlılık hevesiyle aşırı uçlarda kalem çalınması, farkında olunmayan yanlışlara götüren hiç de islami ve Kurani olmayan bir yaklaşımın sergilenmesi;

 9. Müellifinin ilmi karizmasına , birikim çapına uygun düşmeyecek, müellifinin ustalığıyla alaka sağlanamayacak bir düzeyde oluşu;

10. Elzem ve ehem mevzular, değerince ele alınmamış, cılız ve basit kalmış

11. Klasik eserlerden çok az ve kendi eserleri hariç modern dönem çalışmalarından neredeyse hiç yararlanılmamış…

 Ama yine de birçok bilgi alacağınızı söyleyebilir, istifade edilmesii önerebilir ve müellifinden başlayarak bu eserin topluma aktarılmasında emeği geçenlerden razı olsun derim. Ne de olsa yılların emeği var

 Vesselam alamenittebeal-huda!

 -

Hayat Kitabı Kuran-Mustafa İSLAMOĞLU, Düşün yay.

 Gerek islami duruşu, gerek ilmi-irfani derinliği, gerek nitelikli ve özgün çalışmaları, dinmek bilmez azmi ve sadakatı, gerek vurucu ifadeleri ve yazıları,net çizgisi ve doyurucu-kapsamlı mesele ele alışı ve gerekse hitabetiyle İslam aleminin medar-ı iftiharlarından davetçi alim ve arif İslamoğlu hocanın cidden emek mahsulü ve çok nitelikli meal-tefsiri son yıllarda çıkan en çarpıcı çalışmalardan, Kuran üzerine yazılan en karizmatik eserlerden biridir.

  İlmi, fikri, aktüel, sosyal ve kurumsal asarı bakımından gıpta ettirecek bir şahsiyet. Sadece okunan değil, takip edilen, izlenen bir adanmış kamet. Kendine has bir duruşu, duyuşu ve deyişi olan, ehl-i tahkik bir müdekkik. Suya sabuna dokunmayan eyyamcı ve günlükçü yazıp çizenlerden değil sürekli Kuran ve bilgi, tasavvur ve şahsiyet merkezli değişimin önde gelenlerinden bir kutlu. Yurt içi-dışı birçok kurumların akıl ve fikir babası, nice kalitesi yüksek talebelerin fedakar muallimi. Tavizsiz, kararlı ve azimli İslam davetçisi.  Kendini Kurana ve ümmete adayan vakıf insan... Mustafa İSLAMOĞLU hocanın yılların emeğine dayanan, külliyatlara baliğ eserlerden damıttığı ama bununla yetinmeyerek birikimini de konuşturduğu, dilsel, tarihsel, düşünsel anlamda üstdüzey çıkarımlarda bulunduğu pratik bir tefsir. Bütünsel ve derinlikli, yılların tecrübesine ve altyapısına dayanan usulünü teorikten pratiğe etkince dönüştürdüğü enfes bir çalışma. Bu kadar da araştırma, damıtma ve dikkat olamaz… diye gıpta ettiren, Kuranın muktesid açılımı. Lafz-mana-makasıd üçlüsünü birbirinden koparmadan, aynı alandaki örneklerine katmerlice fark atan şaheseri. Kuranın rehber oluşunu ve bu yüzden de pratik özellikte olmasını gerektirir mantıkla müessir biçimde başaran, olanı aktarma-taklid etme değil, örnekleri arasında en seçkinler arasında yer almayı hak ettirici derece ve kıvamda iç melekelerin organize çalıştırıldığı nümune. Klasik Kuran ilimleri ( ulumul-kuran ) ve tefsir disiplinlerinden azami yararlanıldığı ama ayrıca meal içinde kullanılacak şekilde değişik yönler de kazandırılarak ele alınıp, çözüme yansıtıldığı 'müstesna güzeller’den. Muhammed Esed'in felsefi tefsir denilebilecek The Mesage of Quran adlı enfes çalışmasının devamı, taklidi vs. denilse de ikisini karşılaştıranların-önyargılı olmadığı takdirde-aradaki birçok özellik farkını farkedeceklerdir; benzer yönleri olsa da...

 Hulasa:

 Sıradaki tefsirini beklemek,hocanın usulüne ve bilgi-düşünce dünyasına davet etmek,diğer çalışmalarını da dikkatle okuyup hocamıza dua etmekten başka ne denilir ki ?!

 Hocam Allah razı olsun, Kuranın aydınlığında nice güzel çalışmalara imza atmanızı diler,  Rabbımın hayırlarda yarışanların önde olanlarından kılmasını niyaz ederim.

 Sevgi, hürmet ve dualarımla

 -

 Sonsuz Mucize Kuran-İsmail KARAÇAM, Ensar Neşriyat

  Oldukça etraflı başlıklar altında toplanmış, klasik anlamda pratik Kuran bilgileri veren ama tahkike muhtaç kısımları, gereksiz detay denilebilecek uzatmalar var ama tabi ki Kuranla ilgili çokça derli toplu bilgiler var. Okunmalı  çünkü her müslümanın Kuranla ilgili bu tarz pratik bilgilere ihtiyacı var.

 -

 Konularına Göre Kuran(Sistematik Kuran Fihristi-İlhami GÜLER-Ömer ÖZSOY, Fecr yay.

 Alanında yazılmış en sistematik, ciddi, kapsamlı, derli-toplu ve detaylı eser denilebilir. Tabi Mucemul-mufehres’le desteklenmeli... Yani artık Kuranın konuları adına eser yazmaya gerek kalmadı. Ayrıca rastgele bir toplama değil, zor ve yorucu olacağı belli biçimde ayetler nüzul sırasına göre, çok dipnotlu bilgilerle, başlıkların enfes açıklamalar eşliğinde genel çizgisi çizilerek ele alınmış. Günümüzde Kuranın gerek belli konularda ayetlerin derlenmesi gerek bunun tefsir eşliğinde yapılması aktüel gerçekler ve ihtiyaçlar gereği revaçta ve bu metod hem çok kullanışlı, hem zamansal açıdan ekonomik ve hem de net bir Kurani düşünce temeli açısından verimli... İyi ki bu eser var... Her müslümanın kitaplığında olması elzem bir başucu kaynağı. Ayrıca Muhsin DEMİRCİnin yöntem olarak aynı alanda yazılmış eserleri özetleyerek yazdığı Kuranın Anakonuları ve Konulu Tefsire Giriş'iyle de okunursa teorik yöntem bilgileri de tamamlanmış olur. Fazlurrahman'ın Kuranın Anakonuları da zikre değer.

 -

 Kuran Sözlüğü-John Penrice, İşaret yay.

 Pratik bir Kuran sözlüğü olup alternatif anlamları yansıtmış, sadece kelimeler değil harfler, edatlar özlüce ele alınmış rehber bir kitap. Bu alanda kendinden sonraki tüm Kuran ve tefsir hatta diğer islami ilimlerde de başlıca referans olarak yararlanılan, eliften ya'ya tüm anlamlarıyla, ilk ve temel kök anlamları yanında ve bilahare kazandığı anlamlarıyla işlendiği o muhteşem Müfredatın yerini doldurması, zirvesine çıkması mümkün olmasa da... Ayrıca Pınar yay.'ndan çıkan Müfredat liElfazil-Kuran’la ilgili bir şeyler söyleyelim. Bu muazzam eser, 100leri aşan dil, tefsir, hadis, edebiyat, cevamiul-kelim vs. eserleriyle de ilaveli ve karşılaştırılmalı olarak daha bir ihtişama sahip olmuş. Ki bu kadar zengin bilgiler ifade eden bir Kuran sözlüğü olmadan kimse kusura bakmasın ama Kuran kitaplığı adına büyük bir boşluk var demektir. Harf, edat, kelimeleriyle Kuranın tüm sözel çatısının teker teker sayım-dökümünü yapan ve bu alanda tek başına yeterli Elifbai Dizin, Şaban KURT, Şamil yay. adlı eser de burada hatırlanmalı.

 -

 Tefsirde Yanılgı Sebepleri-Muhammed Vehbi DERELİ,Fecr yay.

 Tefsir tarihinde birçok bilinçli-bilinçsiz yapılan tefsir hatalarını / yanlışlarını, bunların nelerden kaynaklandığını ve bunlardan korunma yollarını gösteren ve genel yöntem önerileri içeren pratik bir tefsir usulü kitabı. Kuranı doğru anlama ve yorumlamada bulunması gereken, dikkatlice okunması gereken enfes bir başvuru kitabı. Bol örneklerle sorunların tesbiti ve çözümleriyle Abdülcelil CANDAN’ın aynı konulu eseriyle birlikte okunursa baklavayı şerbetlemiş olursunuz. Benden söylemesi...

 -

 Kuranda Ahlak İlkeleri-Celil KİRAZ, Emin yay

 Diğer semavi ( iken muharref olan )kitaplarla mukayeseli olarak, bol kaynaklar eşliğinde gayet sistematik olarak telif edilmiş, diğer kitaplarla Kuran arasında ortak yönlerin olduğunu, muhtelif zaman - mekan ve şartlara göre detaylarda farklılık arzetse de temelde ilahi rehberliğin aynı değerler ve mefhumlar üzerinde yükseldiğini göstermesi açısından da oldukça doyurucu bilgiler vermekle birlikte esas olarak ahlakın diğer din ve felsefi sistemlerle, anlayış ve algılayışlarla Kuranın ele alışını mukayeseli biçimde izah etmekte ve gayet ustaca irdelenmekte. Muhtevası, kaynakları dolu ciddi yapıt. Merhum Abdullah Draz'ın Kuran Ahlakı, İz yay. adlı diğer felsefi nizamlardakiyle karşılaştırmalı olarak yazdığı ve bu alanda klasikleşmiş derinlikli o muhteşem çalışmasıyla beraber okunmalı.

 -

 Felsefe ve Bilim Işığında Kuranda Zaman Kavramı-Faiz KALIN, Rağbet yay.

 İçindeki sayısız cilveleriyle hemhal olduğumuz, iç-dış, beri-öte kazanç-kaybedişler yaşadığımız, tarih boyunca kendine yerleştirilmiş gerçekleri doğrultusunda ayakta durabildiğimiz zaman mefhumunun Kuran hakemliğinde,  felsefe ve bilim eşliğinde gerçekten çaplı, derinlikli, çok boyutlu ve kaliteli ele alındığı eser daha çok teorik ve analitik mantığa meyyal olanların çok şey bulacağı, muhtevası ve kaynakçası ile de dopdolu bir eser. İyi ki okuyorum ve okumayı birkaç defa tekrarlayacağım. İlmi ve düşünsel eser nasıl olur, sistematik nasıl kurulur okuyun görün. Hiç kaçırmak için bir mazeretiniz yok...

 -

 Kuranın Bilimsel Yorumu-Süleyman GEZER, Ankara Okulu yay.

 Birkaç yüzyıldır yaşadığımız askeri, siyasi, teknolojik vs. yenilgilerin ve bunun yol açtığı ezikliğin, aşağılık kompleksinin yol açtığı , kah sonradan görme kaprislerle kah ütopik ve duygusal saiklerle kah cehalet kaynaklı artniyetli çıkışlara gidildiği ve tamamen tecrid edilememiş aşırı uçlara dayalı yorumların zihniyet yapısını çözümleme adına önemli bir çalışma. İlk terceme faaliyetlerine kadar uzatılan kökleriyle Kuranın bilimsel izahı denemelerinde görülen aceleci, avami, hamasi, gayr-ı ilmi özelliklerinden sıyrılarak daha rasyonel, daha aktüel ve daha gerçekçi, daha dilsei - tarihsel-amaçsal Kuran yorumlarına ve hayatın Kuranlaşmasının önündeki entelektüel (!) engellerin kaldırılması için atılmış önemli bir adım, ciddi bir deneme. Kuranın gaye-i nüzulunun daha net ve etkin anlama ve algısına dair teorik bir tahlil.

 -

 Kuran ve Yorum-Muhsin DEMİRCİ , Ensar neşr.

 Kuran-Tefsir serisi olarak en çok yararlandığım, usul olarak gereksiz detaylara boğmadan ama kuşa da çevirmeden bol kaynaklar kullanarak ve oturmuş bir sistem üzerinden eski-yeni külliyattan da yerinde örnekler vererek yazdığı Kuran Tarihi, Tefsir Usulü ,Tefsir Tarihi, Tefsir Terimleri Sözlüğü, Kuranın Anakonuları, Kuranda Toplumsal Düzen, Kuranda Sosyal Gerçeklik, Kuranda İnsan ve Sorumluluğu vs. diğer eserleri gibi bu eser de okunmaya değer. Ulumul-Kurana dahil mühim başlıklara ve aktüel birtakım meselelere dair ilmi, sistemli bilgiler içeren bu kitabı-tabii ki diğer eserlerini de-okumanızı özellikle tavsiye ederim.

 -

 Fatiha'dan Nas'a Esbab-ı Nüzul- Bedrettin ÇETİNER , Çağrı yay.

 Ulumul-Kuranın tarihsel açıdan en temel, başlıca disiplinlerinden olan bu alanda konuyla ilgili tarih, siyer, hadis vs. kaynaklarından derlenerek ele alınmış, en kapsamlı eser. Ama esbab-ı nüzulle ilgili tarihsel verilerin ve bilgilerin tahkike ve değerlendirmeye muhtaç oluşu da bir gerçek. Rivayetlerin / haberlerin ilgili gösterilen ayetlerle ilgisiz oluşu, Kuranı anlama ve yorumlamada ekseri itibariyle gerekli ve zaruri olmayışı, başka sağlam bilgi ve ilkelerle uyuşmaması gibi bazı teknik sorunlarla malul olmakla birlikte tamamen de kayıtsız kalınmaması gerektiği de unutulmamalı. Ayetlerin belirli bir bireysel ve toplumsal inşa süreci açısından indiği ilk dönemin ve o dönemi oluşturan dini, ahlaki, ticari, kültürel, iktisadi ortamın doğru bilinip ele alınması tefsir ilminin en önemli hususlarından biridir ve Kurani inşayı kaygı edinenler için de göz önünde bulundurulması gereken bir eserdir. Fakat ekseri itibariyle Kuranın tefhim ve tefsiri için olmazsa olma da değildir ve ayrıca bu alanla ilgili yazılmış teorik yöntemsel değerlendirmeler eşliğinde dikkate alınmalı. Mesela Ahmet Nedim SERİNSU- Kuranı Anlamada Esbab-ı Nüzulun Rolü, Şule yay.

 -

 Kıraat İlmi ve Tarihi, Abdülhamit BİRIŞIK, Emin yay.

 Yetkin ve medekkik-muhakkik bir araştırmacının kaleminden çıkmış pratik ve özlü bir rehber. Siracettin ÖZTOPRAK - Kuran Kıraatı,Beyan yay. ve Mehmet ÜNLÜ - Kuranı Anlamada Kıraat İlminin Rolü, Fecr yay. gibi bol kaynaklı, çaplı ve sistematik eserle okunmalı, gerek kıraat ilminin tarihsel ve dilsel açıdan tahkikinden haberdar olunmalı, gerekse de tefsirdeki etkileri bilinmeli.

 -

 Kuranda Bilgi Kavram - Musa BİLGİZ, İnsan yay.

 Herşeyin-anlama, algılama, farketme, düşünme, muhakeme, bilinç, hatta iman ve amel vs. - kendine bağlı olduğu, kendisiyle fark edilip değerlendirilebildiği bilgi kavramının diğer fenni, sosyal, fenni bilgilerle birlikte Kuranda ele alınışı. Kuranın değişik kelime, durum ve anlam türleriyle bahsettiği, bilginin ve buna bağlı içsel durumların semantik açıdan durumunun bol kaynak eşliğinde sistemli ve çok boyutlu anlatıldığı bu kıymetli eser mutlaka okunmalı.  Bilgiyi bilmek önemli. Bilgi nedir, mahiyeti, işlevselliği, boyutları, türleri, neticeleri nasıl merak edilmez mi?

 -

Kuranın Yeniden Yorumlanması - Şehmuz DEMİR , Beyan yay.

Kurana modern dönem yaklaşımları, yenilikçi usul ve çıkışları irdeleyen, yeni dönemin tefsir anlayışıyla ilgili olarak birçok yenilikçi izdüşümler taşıyan yeni dönem paradigmaları, teknik değişimleri, tenkitçi-tahlilci çığırın betimlemelerine dair önemli tanıtımlar içeren kitap oldukça keyifli ve bilgilendirici bir içeriğe sahip. Bu konuda İsmail ALBAYRAK - Klasik Modernizmde Kurana Yaklaşımlar da zikretmeye değer.

 -

 Kuranın Benzer Ayetlerinde Anlatım Farklılıkları - Muhammet AYDIN , Nun yay.

 Kuranın lafzi müteşabihleri adına, benzer veya birbirine çok yakın olan ve küçük farklılıklar taşıyan ibarelerin ince anlam nüansları bol pratikle ele alınmış, alanında kolay ve kısa bilgiler içeren teknik, kullanışlı bir kitap.

 -

 Kuran Okurken Zihne Takılan Ayetler - Abdülcelil CANDAN , Elis yay.

 Oldukça hacimli, eski-yeni birçok eser eşliğinde Kuranda çelişkili gibi görünen ama tabi ki olmayan ayetlerin ilmi ve usuli biçimde telifinin yapıldığı, Müşkilul-Kuran ilmine dair doyurucu ve yararlı, gerekli bir eser. Bazı ayetler bu sayede daha anlaşılır ve fark edilir hale geliyor.

 -

 Kuran ve Psikoloji - Osman Necat i, Fecr yay.

 İnsanın iç aleminde yaşadığı sevgi, şefkat, nefret, hayranlık, etki-tepki, neşe vs. gibi birçok oluşumların / durumların, hallerin Kuran lisanındaki izdüşümünün yansıtılmaya çalışıldığı, psikoloji ilmiyle Kuranın ilgili bilgileri arasında irtibatlar kurup bu alanda Kuranın açılımını ve bakışının gösterildiği önemli bir çalışma. Akıcı bir dil, ilmi muhakeme ve netice: İyi ki yazılmış.

 -

 Kuran ve Oryantalistler - Selahattin SÖNMEZSOY, Fecr yay.

 Kurana, sünnete vs. tüm islami ilimlere daha çok tarihsel açılardan boşluk bulmaya ya da sanal boşluk üretip kurgulama üzerine objektiflik adına önyargılı olarak yaklaşan yabancı 'islamiyatçı / islamolog'ların ülkemizde de farklı niyetlerle okunan ekabirinin eserleri üzerinden en kalburüstü yanlı eleştirlerine, iddialarına dair örnekler ve cevaplar veren eser oldukça faydalı ve bol bilgiler veriyor. Allahın nurunu söndüremeseler de gafil ve cahil müminin için uyanıklık adına gerekli bir eser.

 -

 Kuran Okulu - Muhammed Bakır es-Sadr, Fecr yay.

 Konulu tefsir adına ama daha çok tarihsel ve sosyal kanunlar ( sünnetullahın tesbiti için ) üzerinden cidden derinlikli klasikleşmiş bir yapıt. Dopdolu, üstdüzey ve usta işi cümleler.

 -

 Kuran Çevirilerinin Dünyası - Dücane CÜNDİOĞLU, Kaknüs yay.

 100lerce mealde bulunan açık-kapalı hatalarla malul, acele-yöntemsizlik-ciddiyetsizlik-kopyacılık-kolaycılık gibi menfi saiklerle acınası durumdaki meallere dair ciddi, pervasız, ilmi ve istihzai bir eser. Kitap hem konusundan hem de uslubundan kendini okutturuyor. Felsefeci, tarihçi, edebiyatçı ve islamcı(?) yazarın birçok mealden bol örnekler vererek ama en önemlisi hem yanlış meallendirmelerin arkaplanı, hem sorunun saikleri, hem ciddi yöntemler ve çözümlerle kılavuz özelliğinde enfes bir çalışması. Kurana dair anlama ve yorumlama üzerine yöntemler üretme adına çalıştığı serisinin ayrıca dikkate alınması, dikkatle okunması çok ufuk açar diye düşünüyorum. Aynı konuda Mustafa ÖZTÜRK’ün Meal Kültürümüz, Ankara Okulu yay. adlıeserini ve dopdolu yöntemler içeren önsözüyle Anlam ve Yorum Merkezli Kuran Çevirisini de okumanız tavsiye olunur. Ve diğer Kuran-Tefsir eserlerini de tabi ki...

 -

 Kuranın Nüzul Süreci - Mehdi Bazergan, Fecr yay.

 Kuranın iniş sürecini adım adım / aşama aşama, dönem dönem irdeleyip ilmi biçimde tasnif eden, ilk toplumsal düzlem ve ortamın realitesiyle ayetle bağlantısını kurmaya çalışan ve bu alanda her ne kadar parça parça rivayetler olsa da sistematik açıdan ele alan ilk ve temel rehber kitap. Tamamlayıcısı konumundaki Adım Adım Vahy, Fecr yay. adlı eserini de pratiğini görme bakımından değerlendirmeli.

 -

 Genel Tefsir Kuralları - Muhammed AYDIN, Nun yay.

 Genel ve teorik başlıklarla değil de daha çok detaysal inceliklere dair örneklendirmeli hoş bir eser. Kuranı anlamada ve tefsirde dikkate alınması elzem ince kurallar. Yazarın ellerine sağlık.

 -

 Tefsir Tarihi - İsmail CERRAHOĞLU , Fecr yay

 Ülkemizde tefsir alanının ender üstadlarından olan ve tefsirin her alanında kaynak insan Cerrahoğlu hocanın cidden çaplı ve dopdolu, belki alanının 1 nolu eseri olan bu şaheseri çok geniş bir hacme, derinliğe, kapsama sahip. İlk dönemlerden başlayarak birçok müfessirin hayatını, tefsirdeki yöntemini aktarır, bununla da kalmaz tefsirlerinden birçok örnek metinler sunar. Dönemleri, meşahir-i müfessirini vs. genişçe ve tecrübesini de katarak çaplıca ortaya koyduğu bu eser okunmaya değer. Okuyun yoksa çok şey kaçırırsınız. Hocanın Tefsir Usulü eseri de alanının en kapsamlı eseridir diyebiliriz. Bu alanda ayrıca tefsirle ilgili uzunca yer ayırdığı ve sahabeden başlayarak dönemine kadar gelen müfesirleri tabaka tabaka ayırıp irdelemiş olduğu Ö.Nasuhi BİLMEN’in 2 ciltlik Tefsir Tarihi ile Muhsin DEMİRCİnin pratik ama sistematik ve doyurucu Tefsir Tarihi’ni de ilave edersek muhteşem bir üçlü oluşturmuş oluruz.

 -

 Kuranda Toplumsal Düzen - Muhsin DEMİRCİ, Ensar neşr.

 Her biri tefsir ilminin bir temel dalına dair serisinin en nadide örneklerinden biri olan, hukuk, aile, sosyal hayat, iktisat, eğitim vs. başlıklarına bölüp Kuranın o alanlarındaki bakışını çok ciddi kaynaklarla destekleyerek ortaya koyan eser, önceki değinilerimdeki aranan usule uygun enfes mi enfes tam bir Kuran-hayat kitabı...

 -

 Kuran-ı Hakim ve Açıklamalı Meali - Suat YILDIRIM, Işık yay.

 Tefsir alanının en güzide prof.larından muhterem 'hocaefendi'nin, en özellikli ve emek mahsulü meal örneklerinden olan bu eseri, daha çok ayetlerle tefsir adına bol örnekli ve kullanışlı, ayrıca resulullahın tefsiri, yer yer pratik tefsir bilgileri, serbest çeviriyle enfes edebi uslubu ve değinileriyle meal alanının en seçkinlerinden biri. Kuranda Uluhiyyet gibi bir şaheserin de müellifi olan Suat hocanın üslub ve derinliği gerçekten bambaşka. Yeri gelmişken tavsiyeye şayan bazı meal yazarlarını da hatırlatalım : Son Mesaj - Mustafa YILDIZ, Çıra yay / Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri - Mustafa ÖZTÜRK (Meal Kültürümüz ve Kuran ve Tefsir Kültürümüz) - Ankara Okulu yay., Otto yay. / Allah Kelamı Kuran-ı Hakim - Ali ÜNAL, Define yay. / Kuranın Anlaşılmasına Doğru - Ahmet TEKİN, Kelam yay. / Kuran-ı Kerim ve Açıklamalı Meal - Heyet, T.D.V. yay. / The Mesage of the Quran - Muhammed Esed, İşaret yay.

 -

 Peygamberimizin Kuranı Tefsiri - Suat YILDIRIM, Yeni Akademi yay.

 Kuranın Kurandan sonra 1 nolu müfessiri, ayrıca mübelliği, muallimi ve sözlü-ameli mübeyyini olan Resulullah(s.)'ın, değişik tarih, siyer, hadis, tefsir vs. kaynaklarında yer alan muhtelif saik ve tarzlarda yaptığı tefsirlerini toplayan eser, hem klasik hem konulu tefsirde ve hem de genel olarak yararlanılması, müracaat edilmesi gereken başlıca bir rehber. Resulullahın(s.) tüm ayetleri değil de kısmi sayıdaki ayetleri tefsir ettiğini biliyoruz. Ama resulullahın tefsirini bilmeden Kurana anlama ve yorumlamanın eksik hatta yanıltıcı olacağını da biliyoruz ve bu eser uzunca girişte Kuranın ne'liği, resulullahın tefsirdeki / Kuran karşısında konumu, tefsir metodları ve çeşitleri, rivayetlerle ilgili durumlar vs. gibi mühim hususları ciddi ve çaplı eserlerden, meşahir-i ulemanın yorumlarından da yararlanarak irdeliyor. Olmazsa olmazlığı belirgin bu alanın en kapsamlı ve pratik örneği olan eseri, İfav'ın 3 kişilik heyetçe hazırlanan Ayet ve Hadislerle Açıklamalı Kuran-ı Kerim Meali ile birlikte okunmalı, tam yerinde konulan bol hadislerle Kuranın açılımı sağlanmalı.

 -

 Yaşayan Kuran - İhsan ELİAÇIK, İnşa yay.

 İslam düşüncesinin günümüzdeki gözde ve velud kalemlerinden, aykırı-sol-dinamik dil ve üslubunun etkin bir karakteri olan, İslamın Yenilikçileri adlı enfes ve muazzam serinin, Adalet Devlet’inin de müellifi olan yazarın, birtakım aykırı ve kabulü zor çıkış ve yorumları olsa da dilsel, etiksel, sosyal ve psikolojik açılardan dinamik ve farklı bir çalışma. İslami olduğu kadar felsefi, sosyal, medeni donanımı çok derin ve çaplı bir mütefekkir olan yazarın bu eseri,  ihtiyatlı olmak şartıyla Kurana dair değişik açılımlara yönlendirmesi açısından tavsiye edilebilir.

 -

 Seçkin akademisyenlerimizin bir araya gelip birikimlerini konuşturdukları, Kurani proje denemeleri adına ufuk açıcı yorumlar sunduğu Kuran Sempozyumları'nı(Fecr yay. ,12 c.) ve Kuran-Tefsir Araştırmaları'nı (Ensar neşriyat. ,6c.) da hatırlatmadan geçmeyelim.

 Kuranla hemhal olmamız dileğiyle...

-

Kuran-ı Kerim Tarihi - Muhammed Hamidullah, Beyan yay.

İslami ilim ve fikir dünyasının ender yıldızlarından, siyer ve İslam hukuku başta olmak üzere İslami ilimlerde derin ve geniş donanımlı, ufku yüksek, hocaların hocası Hamidullah Hocanın  , kendinden sonra yazılan tüm Kurani eser ve araştırmalarda  kaynak olarak kullanılan, klasik bilgilerin yanında orijinal bilgi ve çıkarımların da özetlenerek ortaya konulduğu, Kuran adına pratik ve elzem bilgilerin serdedildiği, konusunda pratik bir başvuru eseri olan bu yapıtı oryantalistlerin en çok üzerinde çalıştığı ve objektiflik adına hezeyanlarını ürettiği Kuranın kaynağı, tanımı, iniş serencamıyla ilgili klasik bilgiler, özlü biçimde özellikleri, kitaplı olmanın diğer dinlerde de önemi üzerine bazı örnek bilgiler verildikten sonra Kuranla hadis ve sünnet arasındaki farklılıklar ve ilgiler, Kuranın içeriği ile Kitab-ı Mukaddesle ilgili üslup ve içeriğiyle ilgili karşılaştırmalar yapılır. Kuranın hayat, kadın ve kölelik gibi aktüel sorunsallara da temas ederek resulullahın Kurandaki hayatını da ele alır. Tarihsel veriler eşliğinde Kuranın yazıya geçirilişi, ayet ve surelerin sıralanışı, o dönemde yazı ve Kuranın imlası üzerine kıraat açısından da birtakım açıklayıcı ve pratik bilgiler, Kuranın sonrakilere nakli ve muhafazası ile ilgili ilk dönemlerden bugüne oluşturulan teamüller, nesh, okunuş biçim(ler)i… gibi alanlarda doyurucu bilgiler verdikten sonra terceme meselesine ve bu alanda cidden orijinal olarak farklı dillerde yapılan Kuran tercemelerini inceler. Gerçekten titiz ve yorucu büyük bir emeğin mahsulü olan bu nadide eser, alanında yazılmış ve bigane kalınamayacak bir çalışma. Merhum allameye rahmet olsun

KURAN DÜNYASI / AKADEMİSİ ( Muhtemel Dergi Başlıkları )

Kuranı anlama ve yorumlama noktasında metin içi-metin dışı yöntem bilgi ve bilinci elzemdir ama hem bu yöntemlere hem Kurana yaklaşmada siyasi,  psikolojik, çevresel, geleneksel, kültürel, tarihi vs. şartlanmalardan ve ön kabullerden de ötesinde-dışında bir anlayışla yaklaşmak da elzemdir. Usul ve objektif bakış yani... Dinamik, süzgeçli, ihlaslı bir bakış mühim. Pratik maddeler halinde Kuranı anlama, anlamlandırma, yorumlama, ilmi-irfani geniş boyutlarıyla hayatın tüm alanlarına teşmil etmede elzem unsurları sıralamaya çalışalım:

  • Kavram tahlili ( Genel arama-tarama ve değerlendirmeler )
  • Konu tahlili ( Tefsirler ışığında değerlendirme )
  • Kuran ve hadis / sünnet ( Hadis, sünnet ve siret arama ve taramaları )
  • Kuran ve ashab ( Yorum ve uygulamalar )
  • Kuran ve Fıkh/İslam Hukuku ( Metodolojik, tarihsel, konusal, kavramsal, mukayeseli olarak Kuranın kaynaklığı ve hakemliği ışığında kaynak arama taramaları )
  • Kuran ve kelam / İslam Düşüncesi ( Müspet ve menfi eski-yeni İslam algı, anlayış, yorumlayışlarının Kuran hakemliğinde değerlendirilişi )
  • Kuran ve Felsefe ( Felsefi ekollerin Kuran ve sahih sünnet kaynaklı İslam anlayış, algılayış ve hatta yaşayışına felsefenin ne kadar ve nasıl etki ettiği ve alternatifliğiyle İslam düşüncesi )
  • Kuran ve Tasavvuf ( Bilgi, anlayış, yorumlayış ve uygulayış bakımından islami olan-olmayan ayrımlarını mukni delillerle ve yorumlarla yapmak )
  • Kurana dair veciz tespitler ( Yerli-yabancı ilim ve fikir adamlarından )
  • Kuran ve Coğrafya ( Fotoğraflar, tarihi araştırmalar )
  • Kuran ve Tarih ( Tarih araştırmaları )
  • Sorularla ve Testlerle Kuran Eğitimi ( Metinsel ya da kültürel )
  • Kuran ve Aktüel hayat / Olaylar, Yorumlar ve İnsanlar
  • Kuran ve Atasözleri ( Hayat tecrübeleri ışığında ayetlerin tefsiri )
  • Kuran Kitaplığı ( Eski-yeni Kuran kaynakları tanıtımı, tahlil ve değerlendirmeleri )
  • Metodoloji arama-taramaları, tespit ve değerlendirmeler
  • Kuran Haberleri
  • Kuran ve Oryantalistler ( Yerli-yabancı Kuran muhaliflerinin Kurana yaklaşımları ve onlara ilmi, fikri mukni cevaplar )

KURAN TV(Muhtemel Bir Tv Programı)

00-02      : Tefsirul-Kuran ( Tüm tefsir usulü ve ulum disiplinlerinden istifade ile / tarihsel, anlamsal ve dilsel materyallerle, eski-yeni yöntemleri de dikkate alan, hikemi, edebi ve aktüel konulu tarzda tefsir)

00-03      : Kitabiyat / Kuran Kitaplığı ( Başta Kuran-Tefsir olmak üzere diğer islami ilimler hatta diğer fenni, sosyal bilimlerle ilgili eski-yeni, yerli-yabancı kitabiyat: Tanıtım ve takip)

03-04      : Kuranla ilgili yerli-yabancı tespit ve değerlendirmeler; slayt biçimde sunum

04-05      : Siret-i Nebi; Resulullahın(s.) aşama aşama tüm tarihsel sağlam bilgiler değerlendirilerek anlatımı

05-06      : Mustafa İslamoğlu meali eşliğinde M.Emin Ay okuyuşuyla Hatm-i şerif

06-07      : Sabah Haberleri ( Gerçek, gerçekçi, iyi-doğru-yararlı olana yönlendirici, müslümanca dürüst haberler)

07-08      :Röportajlarla Kuran(Halkımızın Kuran bilgi ve bilinç düzeyi ve genel değerlendiriş ve çözümler)

08-10      : Sünnet Metodolojisi ve doğru tarihsel bilgiler ve aktüel gerçeklerle muvafık uygulanış bilgileri

10-11.30 : Hadis ve Yorum               

11.30-12 : Kitabiyat / Kuran Kitaplığı ( Başta Kuran-Tefsir olmak üzere diğer islami ilimler hatta diğer fenni, sosyal bilimlerle ilgili eski-yeni, yerli-yabancı kitabiyat:Tanıtım ve takip)

12-13      : Eğlendirici, öğretici,yönlendirici çocuk programları ( çizgi film yada benzeri programlar )

13-14.30 : İlim, fikir, sanat ve devlet adamlarıyla Kuranla ilgili kısa söyleşiler

14.30-16 : Yerli-yabancı içeriği, gayesi meşru sinema

16-16.30 : Kıraat-ı Kuran ( meşhur ve usta karilerden okuyuşlar )

16.30-18 : Uygulamalı ve öğretici Pratik İlmihal

18-19      : Tarih Şuuru ( görsel, ilmi tarih)

19-19.30 : Akşam Haberleri

19.30-21 : Yarışma Programı ( Kuran-islam ağırlıklı ve merkezli genel kültür soruları

21-23      : Kuran Platformu ( ilim ve fikir adamlarıyla olaylar, meseleler ve çözümleri üzerine Kurani tartışma programı

23-23.30  : Aforizmalar

23.40-24  : Günün özeti ve yarının program bildirisi

KURAN ARAŞTIRMA MERKEZİ(Muhtemel Bir Okul)

 Kuranı,  Kuran, sahih sünnet, akl-ı selim, fark ve fıkh, insanların psiko-sosyal yapıları ve genel sosyal gözlemler, ahlak ve istikamette ihlas, ciddiyet ve samimiyet, delilli ve tahkike dayalı ilm-ü irfan, usul mantığı, doğru ve delilli tarihsel bilgiler, tahkikli tefekkür ışığında tefsir etmek gerek; ve tabi ki Kuranın böylesine sağlam bir altyapı ve nosyonla teorik ve pratik olarak hayatlanması da gerek…

1. Kuran Okulu:

a. Kuran mealleri

b. Tecvidul-Kuran Eğitimi

c. Tefsirler

d. Kuran kavramları

e. Kuran fihristi

f.  Kuran kelimeleri

g. Kuran makaleleri

h. Kuran kitaplığı

ı.  Kuran testleri

2.Hadis ve Sünnet / Siret Okulu:

a. Hadis usulü

b. Hadis tarihi

c. Hadis külliyatı

d. Siret-i Nebi

e. Hadis makaleleri

f. Hadis kitaplığı

g. Hadis testleri

3. Fıkıh / İslam Hukuku Okulu:

a. Fıkıh usulü

b. Fıkıh tarihi

c. Fıkıh külliyatı ve makasıd

d. Fıkıh kavramları

e. Fıkıh yazıları

f.  Fıkıh kitaplığı

4. Kelam ve İslam Felsefesi Okulu:

a. Kelam tarihi ve ekolleri

b. Meşhur kelamcılar

c. İslam felsefesi kavramları ve tarihi

d. İslam filozofları

e. İslam felsefesinden klasik örnek metinler

e. İslam felsefesi yazıları ve günümüz sorunsalları

5. Tarih  okulu

a. Tarih sözlüğü

b. İslam tarihi(Türk tarihi içinde)

c. Dünya tarihi(dönemler, olaylar, isimler, ülkeler, medeniyet, kurumlar)

d. Ülkeler ve tarihleri

e. Tarih yazıları

f.  Tarih kitaplığı

6. Edebiyat Okulu

a. Edebiyat tarihi(akımlar, tarihsel süreç ve dönemler)

b. Edebiyat türleri ve bol örnekler

c. Şiirler ve şairler

d. Edebiyat ve Şiir Yazıları

e. Edebiyat Kitaplığı

7. Felsefe Okulu

a. Felsefe tarihi( dönemler, izmler; söylemleri ve etkileri)

b. Felsefe kavramları

c. Filozoflar: söylemler ve etkileri

d. Felsefe kitaplığı

e. Aforizmalar(yerli-yabancı) 

BİLİMSEL TEFSİRE DAİR…

 Çağımızdaki Kuran-Tefsir çalışmalarının yoğunluğu malum. Daha çok akademik ve biraz da pratik bir dil ve üslupla, gerek müstakil ve gerekse bütünsel/ansiklopedik  kavram ve konu araştırmalarının yoğunlukta olduğu, öncelik verildiği bir durum söz konusu. Fakat metodolojik tahlil,tespit,tenkit ve teklifler, tarihsel birikimlerin aktüel biçimde sistematize edilişi, eski-yeni yaklaşımlar ve muhtelif değerlendirmeleri, bu meyanda eskileri toparlayıcı bir muhtevaya sahip eserler de az görülmüyor. Heyecan vermesi, yeni/orijinal ve ufuk açıcı bilgi ve fikirler sunması adına tabii sevindirici olmakla beraber bazılarında birtakım zaafları, tehlike ve yöntemsizlikleri vs barındırması da gözden kaçmamaktadır.

  Tefsir usulü ve Kuran ilimleri ana başlığı altında ve çok çeşitli alt kollarında farklı derinlik ve boyutlarıyla değerlendirilebilecek eski-yeni Kuran-Tefsir yaklaşımlarının her biri elbette erbabının tahkik mevzuu olup ayrı ayrı değerlendirmeye tabi tutuluyor olması güzel ve aktüel hayatın Kuranla irtibatını sağlama,kurma,geliştirip insanların istifadesine sunma adına sevindirici.İlgili araştırma-inceleme eserlerine ve bunlara bağlı değişik ve etkili oluşumlara rastlamaktayız elhamdülillah.

  Biz burada asırlar öncesine dair eserlerde de örnekleri bol bulunan ve sonrakileri etkileyen, tetikleyen ve bir bakıma meşruiyet zemini oluşturan, gerek psikolojik ve gerekse sosyal açılardan insan gerçeği ve dahası kitlelerin genel özellikleri bilinerek devam ettirilen, özellikle de yakın zamanlarda revaçta olan tefsir çeşitlerinden bilimsel tefsir( ilmi tefsir değil…)e dair bazı gözlemlere dayalı düşüncelerimizi serdetmek istiyoruz. Tarihsel gelişimi,imkanları,zaafları, gereklilik ve geçerliliği, bu alanın önemli isimleri ve eserleri, bu alana dair görülen ayetler ve nasıl bilimsel tefsir anlayışına göre tefsir edildiği ve buna gerek olup olmadığı, sözkonusu ayetlerin başka alternatif yorumları, usul, dil ve tarihsel açılardan anlam ve amaç uygunluğu gibi farklı ve önemli boyutlarıyla konuyu ele alacak değiliz. Bu uzun ve ciddi araştırma- inceleme gerektiren bir alan. Sadece bazı önemli gördüğüm noktalarına temas etmek suretiyle bir de bu şekilde anlamaya ve algılamaya çalışalım diye bir teklifte bulunmak istiyoruz.

  Aşırılar, ılımlı telifçiler ve redciler gibi 3 ayrı yaklaşım ve damara ait kesimlerce hakkında söz edilen, yazılıp çizilen, hatta yaklaşım biçimlerini belirleyen bu mevzu, her 3 yaklaşıma sahip olanlarca müstakil çalışmalar eşliğinde gündemdeki yerini koruyor.

  Bir defa Kuranı, ne olup ne olmadığını, niçin indirildiğini, neleri hedeflediğini, nasıl bir fonksiyona sahip olduğunu bilmek gerekir. Ama bunu sahih bir usulle, dilsel, tarihsel, içeriksel, anlamsal ve amaçsal kendine has gerçekliğine ve bütünlüğüne uygun olarak, gereken ciddiye sahip olarak bilmek, anlamak, algılamak ve yorumlamak gerek. Daha sonra Kuran-Tefsir literatürüne vakıf olmak ve bu nosyonla hangi yöntemlerle ve yaklaşımlarla Kuran adına konuşulup yazılabileceğini tespit etmek gerek.

  Bilimsel bakımdan Kuranı yorumlamaya dair birçok kitaba bakıldığında :

 a. Duygusal ve savunmacı bir zihni-psikolojik yaklaşım ve tutkulu bir saplantıyla büyük bir ciddiyetle fahiş komiklikler sergileyerek Kuranın Allah kelamı, mu’ciz bir şaheser olduğunu sanki ispata gerek varmış ve bu imanın değil pozitif bilimin konusuymuş, sanki bu dahilerin (!) meramını söylüyormuş gibi ayakları yere basmayıp havada kalan söylemlerle savunmaya çalışmak. Anlamak için gönderilen ve herkesi içeriğinden sorumlu tutup bunun için muhataplarının dil ve kültürünü yansıtan bir üslup kullanan bir kelamı asırlarca 100lerce ayetinin anlaşılmadığını salık veren bir kitap olarak algılanmasını lanse etmesi,

 b. Benzerlikleri aynileştirmek ve bu meyanda yorum metodolojisine ve tefsir nosyonuna sahip olmadan sanki yeterliymiş gibi bir ciddiyetsizlikle yalnızca mealleri kullanarak Kuran Don Kişotluğu yapmak, Kuranın asıl hedeflerini ve ilkelerini bilerek ya da bilmeyerek pervasızca matlaştırmak-gölgelemek

 c. Daha önce geçtiği gibi Kuranın dilsel, tarihsel, amaçsal hatta mantıksal gerçekliklerine ters düşecek söylemleri aceleyle, bilgisizce, bilinçsizce, umursamadan, konjonktürel ve romantik takılma hastalığı ile  dillendirmek ve bunun nerelere varacağını, aslında bu şekilde Kuranı değil hiç de gerekmediği halde bilimi kutsallaştırmaya yarayacağını, Kuranın buna ihtiyacı varmış, başka türlü Kuran etkisiz kalırmış ve insanların akıl-vahy, din-felsefe ikilemine dair beyhude uğraşlarına Kuranı ortak etmek elzemmiş gibi garipliklere imza atmak

Bazı olmazsa olmaz yaklaşım ve yöntem maddeleri vererek bitirmek, bunun üzerinden bir yaklaşıma sahip olma çağrısı yapalım.

  1. İlk indiği asrın şartlarının ve ilk muhataplarının dilsel ve kültürel birikiminin tahlilini ve çok boyutlu(itikadi, ahlaki, idari, ekonomik, edebi vs.) gerçekliğini, nüzul ortam ve sürecini tespit etmek
  2. İlgili ayet pasajlarını kendi bağlamı ve Kuran bütünlüğü içinde anlamak, bu şekilde tespit ve tefsirini yapmak
  3. Resulullahın (s.) başta olmak üzere ashab ve sonraki muhakkik ulemanın sözlü, ameli tefsirlerini gözden geçirmek
  4. Harf, edat, kelime ve cümlelerini, hakikat-kinaye,mutlak-mukayyed, umum-husus vd özellikleriyle dilin imkan ve mana-maksat boyutlarını tespit etmek

  …gibi birçok yönden anlamaya ve açıklayıp yorumlamaya çalışmak: yani Kuranı ciddiye alıp buna uygun yaklaşımlar sergilemek gerek.

  Kuranda değişik boyutlardaki oluşan vecheleriyle akla, ilme, fikre, enfüs ve afaka, ibret ve ders almaya dair birçok kavram ve konunun mevcudiyeti ve bunların vurgu, teşvik, işaret, davet gibi çeşitli yönlendirmelerde bulunması, daha çok ayet kelimesi ve anlamıyla ilgili olarak ilahi hakikatleri seslendirmesi ve amaç olarak muhatapların ilahi rehberlikle ilgili olarak farkında olmaları gereken akli-zihni-kalbi konumunu belirleyici ibareler elbette vardır ama bu değişken, yanlışlanabilen bilimin ve bilimsel verilerin (tümünün) Kuranda mevcut olduğu anlamına gelmez. İslam tarihindeki bilimsel gelişmelere, müthiş fikri ve bilimsel keşiflere rehberlik ve kaynaklık ettiği bir gerçektir ve hala böyledir ama Kuranda bilimsel kaygı olmadan dikkatleri iç-dış gerçekliklere çekmek için bazı tabiat varlıklarına ve olaylarına dair ayetlerin mevcudiyeti başka bir şeydir, ilgisizce ilgilenmediği ve amaç edinmediği bir alanla ilgili onu konuşturmak, hatta çarpıtarak ayetin mecrasını başka alana/alanlara kaydırmak daha başka bir şeydir.

  Müslümanlar ayaği yere basmayan boş iş ve sloganlarla vakit kaybetmemeli, zihniyet ve hayat tarzlarını ciddiyetle dengelemeli, dünya ve ahretine, içine ve dışına müspet katkı yapmayan saçmalıklara rağbet etmemeli.

  Vesselam alamenit-tebeal-huda!


Yorumlar alınıyor...
Arşiv
Anasayfa Birgo Nedir? Nasıl Birgo'larım? Kullanıcı Sözleşmesi Blog Yardım Bize Ulaşın